Anasayfa » Makale ve Analizler » Doğu Türkistan

Doğu Türkistan

Orta Asya’nın doğu bölümünde, Çin Halk Cumhuriyeti içinde otonom bir bölge olan Sincan-CJygur (Xinjiang-CIygur veya Sinciyang-CJygur) yer alır. Bu bölgede de Orta Asya ülkelerinin kültür, dil ve tarihî özellikleri görülmektedir. Yani hem coğrafî hem de kültürel yönden Doğu Türkistan, Orta Asya Türk ülkeleri içinde sayılır.

Tarihi: Doğu Türkistan, Çin’deki Han döneminde İpek Yolu’nun geçmesi ile önem kazanmaya başlamıştır. Burada hayvan otlatarak geçimini sağlayan göçebe Moğollar bulunuyordu. 8. asırda İran’dan gelen Arap askerleri Kaşgar ve Gilgit’e uğradılar. Daha sonra buraya Clygur Türkleri ve diğer Türk toplumları gelerek hâkim oldular. 11. ve 12. yüyıllarda İslâmiyet buralara kadar yayıldı.

Kaşgar, 1219’da Moğol ve 14. yüyılın sonunda Timur akınlarına uğradı. 1755 yılına kadar Doğu Türkistan topraklan Timur veya Moğol soyundan gelen toplumların kontrolü altında kaldı. Bu tarihten sonra (1759) Çinliler bölgeye etkin olmaya başladılar. Doğu Türkistan topraklarında zaman zaman çatışma ve ayaklanmalar oldu. 1847’de Hunza’da bağımsız Karakurum Devleti kuruldu. 1860 ve 1870’li yıllarda Batı Çin sınırında Müslüman Türk toplumları ayaklandılar. Rusların bu bölgeden çekilmelerini takiben Uygurlar, Müslüman Çinliler (Dunganlar) ve Kazaklar, Kazakistan ve Kırgızistan’a kadar yayıldılar. 1865’te Yakup Bey, Kaşgar’ı ele geçirerek burada bağımsız bir Türkistan Devleti kurdu ve kendini Kaşgar hâkimi olarak ilân etti. İngiltere ve Rusya ile diplomatik temaslar yapıldı. Birkaç yıl sonra Çinliler tekrar bölgeyi ele geçirdiler.

1882’de Rusya, Kaşgar’da bir konsolosluk açtı, 1877’de İngilizler, Gilgit’te ve 1890’da Kaşgar’da bir enformasyon merkezi kurdular. Daha sonra Pamir ve Tibet’i kapsayan sahalarda üstünlük sağlamaya başladılar.

1900’lü yılların başlarında İngiliz ve Ruslar Afganistan, Pamir ve Uygur bölgelerini kendi aralarında paylaştılar. 1917’deki Bolşevik devriminden sonra Ruslar buradan çekildi. 1933’te şimdiki Clygur Bölgesi’nde Müslüman Türkler ayaklanarak Kaşgar’ı ele geçirdiler ve Doğu Türkistan Bağımsız Cumhuriyeti’ni kurdular. Ancak çok kısa bir süre sonra 1937’de Çin ve Ruslar birlik oluşturarak Doğu Türkistan’a hâkim oldular. 1944’te kurulan Doğu Türkistan Türk Cumhuriyeti, Stalin’in desteği ile tekrar komünist Çin kuvvetleri ülkeye hâkim oldu. 1949’da Çin Halk Cumhuriyeti’nin kurulması ile Rusların, Kaşgar’da açtığı konsüllük kapatıldı. 1955’te Çin Halk Cumhuriyeti toprakları içinde başkenti ürumçi olan Sincan-üygur Bölgesi, özerk (otonom) bir bölge olarak deklare edildi. 1960’larda demir yolu Clrumçi’ye kadar ulaştırıldı. Buraya Çinliler yerleştirilmeye başlandı. Bu durum karşısında bölgede bulunan Türklerle Çinliler arasında çatışmalar başladı. 1970, 1981, 1991 ve 1997’de Türklerin bağımsız bir Türkistan Cumhuriyeti kurma çabalarına yönelik ayaklanmalar, Çin tarafından bastırıldı.

1955’te Çin’de yapılan idarî düzenlemede “Yeni Toprak” anlamına gelen Sincan-üygur Özerk Bölgesi, 5 özerk vilayet, 8 idari ofis ve 15 kente ayrıldı. 8 il şunlardır: Turfan, Hami, Aksu, Kaşgar, Hotan, İli, Tacheng ve Altay. Beş özerk bölge ise Bayangol-Moğol, Kızılsu-Kırgız, Changji-Hui, Bortala-Moğol ve İli-Kazak’tır. Başlıca kentler ise Hami, Aksu, Kaşgar, Hotan, Korila, Changji, İli, Tacheng, Altay ve Kuytun’dur.

Yüzey şekilleri: Sincan-Clygur Özerk Bölgesi, doğu-batı yönünde 2000 km, kuzey güney yönünde 1650 km genişlikte ve 1,6 milyon km2 yüzölçümün-dedir. Bu özerk bölge, Moğolistan, Rusya Federasyonu, Çin, Afganistan, Pakistan ve Hindistan’a komşudur.
Doğu Türkistan’da; kuzeyde Büyük Altay dağları, Ala dağlar, Tanrı dağları, Pamir-Altın dağları ve Karanlık (Kunlun) dağları uzanır. Dağlar arasında büyük havzalara geçilir. Nitekim kuzeyde Büyük Altay dağları ile Tanrı dağları arasında Çungarya Havzası, Tanrı dağlarının doğusunda Turfan Havzası ve Tanrı-Altın-Karanlık dağları arasında Tarım Havzası bulunur. Güneydeki dağlar, Tetis denizinde biriken çökellerin Hindistan sert kütlesinin kuzeye doğru hareketi sonucunda kıvrılarak yükselmesi sonucunda oluşmuştur.
Asya’nın en büyük dağlarından biri olan Tanrı dağlan 2500 km uzunlukta olup ortalama yüksekliği 4000 m’nin üzerindedir ve dağın üzerindeki en yüksek zirve (Tomur) 7435 m’dir. Tanrı dağlarının orta bölümünde ürumçi’ye bağlantı sağlayan “Tanrı Kapısı” geçidi vardır. Bu dağ üzerinde 9500 km2 saha kaplayan 6800’den fazla buzul bulunur.

Jygur Bölgesi’nde yüksek ve alçak sahalar birbiri ile nöbetleşe yer alır. En derin çukur, Turfan Havzası’nda -154 m olup burada Aydıngkol gölü bulunur. Güneydeki dağ sisteminde Altın (Kunlun), Karakurum ve Pamir dağları uzanır. Bu silsilenin ortalama yüksekliği 6000 m’nin üzerindedir. En yüksek zirve 8611 m’ye ulaşır. Burada Buzulların babası sayılan Muztagata tepesi 7546 m’dir.

Tanrı ve Karanlık dağları arasında yer alan Tarım Havzası, Asya’nın en büyük havzalarından biridir. 530 000 km2 alan kaplayan ve 1000 m yüksekliğinde olan bu havzanın doğu-batı yönünde uzunluğu 1500 km, kuzey-güney yönündeki eni ise 600 km’dir. Tarım Havzası’nın ota kesiminde 324 000 km2 saha kaplayan Takla Makan yer alır. Bu çöl, Çin’de en büyük ve dünyada da kumulların hareket ettiği 2. büyük çöldür. Burada 100-150 m yüksekliğinde barkan şeklinde kumullar yaygındır. Tarım Havzası’nın en derin kesiminde 780 m yükseklikteki Lop gölü yer alır. Tarım Havzası, son buzul çağının sonlarına doğru büyük bir gölle kaplanmış ve göl yüzeyi 1400 m’ye kadar yükselmiştir, uzaydan alınan fotoğraflarda Tarım Havzası’nı kaplayan gölün eski kıyı izleri, göle dökülen akarsuların oluşturdukları deltalar, kıyı kumulları görülmektedir.

Altay ve Tanrı dağları arasında uzanan Çungarya Havzası, 380 000 km2 saha kaplar. Batı kesimindeki yamaçlar 500 m ve havzanın orta kesimindeki Ebi Gölü 198 m yüksekliktedir. Çungarya Havzası’nda yer yer sabitleşmiş kumullar görülür.
Tanrı dağlarının orta bölümündeki Yıldız (Yulduz) Havası’nda Çin’in 2. büyük otlak sahası olan Bayanbulak Çayır’ı (533 300 hektar) bulunur.
Tarım ve Çungarya havzalarının kenarlarında geniş etek ovalarının oluşturan alüvyal birikinti yelpazeleri yer alır. Buradaki etek ovaları verimli topraklara ve çok sayıda dağlardan gelen su kaynaklarına sahiptir. Akarsuların geçtiği yerlerde vahalar, söğüt, kavak vs oluşan ağaçlık sahalar görülür.

İklimi ve Bitki örtüsü: Denizlere uzak olan bu bölgede dağlar, Hint ve Pasifik okyanuslarından gelen nemli muson rüzgarlarını engeller. Sadece soğuk ve nemli Arktik ve Atlas okyanuslarından gelen rüzgarları alır. Şiddetli güneş ışınları, az yağış, soğuk kış ve sıcak yazlarla karakterize edilen çok kurak karasal bir iklime sahiptir. Havada nem çok düşüktür, bir ayı aşmayan bulutlu ve yağışlı günlerin dışında gökyüzü parlak ve açıktır. Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı çok fazladır. Toprağın kurak olması nedeniyle gerçek buharlaşma yok denecek kadar azdır, ülke genelinde ortalama yıllık yağış 150 mm kadardır. Güneyde 50 mm olan yağış, kuzeyde 200 mm’ye ulaşır. Toksun’da 10 mm’ye inen yağış, batıda İli Bölgesi’nde 1000 mm’yi bulur. Ülkenin kurak kesimini oluşturan Turfan ve Tarım havzalarında yıllık ortalama yağış 20 mm’nin altındadır. Buna karşılık Altay ve Tanrı dağları kışın ve ilkbaharda kar, yazın ve sonbaharda yağmur şeklinde yağış alır.

Sincan-uygur Özerk Bölgesi, tarım ve yeraltı kaynakları bakımından oldukça zengindir. Tarım alanlarının büyük bölümünde buğday, pirinç ve mısır ile arpa, soya fasuylesi, bezelye, darı üretilir. Sanayi bitkilerinden uzun lifli pamuk başta olmak üzere yağlı tohumlu bitkiler, şeker pancarı, keten, tütün ve tibbî bitkiler yetiştirilir. 20 türden fazla olan sebzelerin başlıcaları; İspanak, domates, havuç, soğan, salatalık, sarımsak, acıbiber, lahanadır.

Sincan-üygur Bölgesi, meyve ve kavun ülkesi olarak da bilinir. Çok değişik türlerde üzüm, kavun, karpuz, elma, armut, kayısı, kiraz, şeftali, nar yetiştirilir. Bunlar arasında Turfan’ın yeşil çekirdeksiz üzümü ve Şanşan’ın kavunu çok meşhurdur. 500’den fazla yabanî bitkinin 400 kadarından ilâç yapılır. Turfan kentinin Turfan Havzası’na doğru indiği yamaçta turislerin gezmeye doyamadığı 15 km uzunluğunda üzüm Vadisi yer alır. Burada üzüm bağları yanında elma, armut ve şeftali yetiştirilir.

Ülke hayvancılık açısından da ayrı bir önem arzeder. Koyun, at, sığır, keçi, eşek, deve ve yak beslenen başlıca hayvanlar arasındadır. İli, Yanki, Barkol’un atları, Sining’in ince yünlü koyunu, Altay’ın iri yünlü koyunu ve Kuka’nın kara pamuk ve meyve Kaşgar’da pazarlanır. Kentte İd Kah Camii 1442 yılından beri ayakta durmaktadır. Bu cami, 1966-1976 yılları arasında Çin kültür devrimi esnasında büyük zarar görmüş, fakat daha sonra restore edilmiştir. 1949’da kapatılan İngiltere ve Rusya konsoloslukları, turistik otellere dönüştürülmüştür.

Hakkında admin

Cevapla

x

Check Also

Türkiye’nin Uygur Türkleriyle ilgili endişeleri BM’de dile getirildi

Türkiye, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu çalışmalarındaki ulusal beyanında, Uygur Türklerinin kültürel ve dini kimliklerine saygı ...

Türkiye’den Birleşmiş Milletler’de Uygur Türkleri tepkisi

Türkiye, Birleşmiş Milletler 75. Genel Kurulu kapsamında gerçekleştirilen Sosyal, Kültürel ve İnsani İşler’den sorumlu III. ...

39 ülke Uygur Türkleri için çağrı yaptı. Listede Türkiye yok

Çin hükümetine toplama kamplarında zorla tutulan Uygur Türklerinin serbest bırakılması çağrısı yapılan ve 39 ülkenin ...

CHP’den iktidara Uygur Türkleri tepkisi

39 ülkenin imzaladığı ‘Uygur Türkleri’ mektubunda Türkiye’nin imzasının yer almamasını eleştiren CHP Eskişehir Milletvekili Utku ...

İçişleri Bakanlığı’ndan Davutoğlu’nun “50 bin Uygur Türkünün Çin’e gönderilecek” iddialarına yanıt

İçişleri Bakanlığı’ndan Davutoğlu’nun “50 bin Uygur Türkünün Çin’e gönderilecek” iddialarına yanıt İçişleri Bakanlık Sözcüsü İsmail ...

Sessizliğe gömülen dünya karşısında Çin’in Doğu Türkistan’a zulmü

Erdoğan’ın Doğu Türkistan’a yapılan zulmü ‘soykırım’ olarak nitelendirmesine rağmen Çin ile stratejik ilişkiler nedeniyle sessiz ...

Çinperver Vatan Partisi’nden Doğu Türkistan Karşıtı Açıklama

Cumhur İttifakı’nın gayrı resmi ortağı olarak adlandırılan Vatan Partisi, Doğu Türkistan’daki sistematik soykırımı duyuran ve ...

Skandal! Çin, Türkiye’deki Doğu Türkistan haberlerine erişim yasağı koydurmaya başladı

Doğu Türkistan’daki insanlık dramı katlanarak devam ederken, skandal bir gelişme yaşandı. Türkiye’de Doğu Türkistan ile ...

ABD : ÇİN’İN UYGURLARA KARŞI İNSAN HAKLARI İHLALLERİ İÇİN YAPTIRIMLAR ARTACAK

ABD,Dışişleri Bakanı Pompeo Çin’in Doğu Türkistan’da yaşayan Uygurlar.Kazaklar ve diğer Çinli olmayan Müslüman halklara karşı ...