Bilgisiz erler, kemiksiz gibi.”

(Edip Ahmet Yükneki)

Karahanlılar’dan günümüze ulaşmış ve Türk Edebiyatının seçkin eserlerinden biride Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılan Atebetül Hakayık adlı eserdir. Anlamı “Gerçeklerin Eşiği” olup, 12. yüzyılda yazılmış manzum bir öğüt ve ahlak kitabıdır. Eser bittiğinde Karahanlı Beylerinden Muhammed Dad Sipehsalara sunulmuştur.

Dil özellikleri ve muhtevası Atabetü’l Hakayık’ın, Kutadgu Bilig’den sonra yazıldığını göstermektedir. Nazım birimi beyit ve dörtlüklerden oluşan bu eserini şair, Yusuf Has Hacib’in Kutatgu Bilig’i gibi aruz vezniyle ve Kaşgar Türkçesi ile yazmıştır. Eser 40 beyit ve 101 dörtlükten ibaret bir eserdir.

Eserin dörtlükler halindeki ana bölümünde şu konular işlenmiştir: İlmin faydası ve bilgisizliğin zararı, dilin muhafazası, dünyanın dönekliği, cömertlik ve hasislik, tevazu ve tekebbür, hırs, kerem-yumuşaklık ve başka iyilikler, zamanenin bozukluğu.

Atabetü’l Hakayık, tamamen öğüt üslubuyla kaleme alınmıştır. Atabetü’l Hakayık’ın muhtevası ve üslubu hakkında fikir edinmek için aşağıdaki dörtlüklere bakmak kâfidir.

Bilgi bilen insan, tanınmış olur,

Bilgisiz, diriyken yitik sayılır.

Bilgili er ölse de adı ölmez,

Bilgisizin diriyken adı ölür.

***

İşit, bilgili neler deyip söyler,

Edebin başı, dili gözetmek der.

Dilini sıkı tut, dişin kırılmasın,

Çıksa sıkılıktan, dişini kırar.

***

O sebepten çıkardım Türkçe kitap

İster yeter bul, ister ilave yap.

Yazdım bu nadide, zarif sözleri,

Ben gidersem sözüm kalsın diye hep.

***

Atabetü’l Hakayık’ın dört yazması da bugüne ulaşmıştır. Kaşgar şivesiyle, Uygur harfleriyle yazılmış ilk yazması İstanbul’da Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya bölümündedir.

İslami Türk edebiyatının, ilk ve en eski eserlerinden olması dolayısıyla Türk dili tarihi, tarih ve edebiyat tarihi açısından da önemli bir eserdir.

(KAYNAKÇA; Ahmet B. Ercilasun, Türk Dili Tarihi)