Doğu Türkistan Haber ve Araştırma Merkezi Doğu Türkistan Haber ve Araştırma Merkezi
Seminer: Türkiye-Çin İlişkilerinde Doğu Türkistan Meselesi
6 Ağustos 2012 tarihinde Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi’nde (BİLGESAM) “Türkiye-Çin İlişkilerinde Doğu Türkistan Meselesi” konulu bir seminer düzenlenmiştir. Seminere konuşmacı olarak BİLGESAM Çin Araştırmaları Uzmanı ve Çin Temsilcisi Salih Tınmaz katılmıştır.
Salih Tınmaz, konuşmasına İbn-i Haldun’un devlet düşüncesinden bahsederek başlamış, İbn-i Haldun’un devletlerin her 30 yılda bir farklı bir döneme girdiği yönündeki yaklaşımının Çin için geçerli olduğunu, Çin’in 20. yüzyıl tarihi incelendiğinde 30 yıllık dönemlerin ön plana çıktığını ifade etmiştir. Tınmaz, 1919 yılında sömürgeci güçlere karşı mücadele veren Çin’in 30 yıl sonra 1949’da Komünizm devrimiyle yeni bir döneme girdiğini, 1978-79’da Deng Xiaoping liderliğinde dışa açılmaya başladığını ve son yıllarda ise küresel güç statüsünün belirginleştiğini belirtmiştir.
Türklerin Doğu Türkistan’daki varlığını tarihi boyutuyla birlikte anlatan Tınmaz, 1863’te Kaşgar merkezli kurulan Uygur devletine Osmanlı İmparatorluğu’nun destek sağladığına değinmiştir. Uygur Türklerinin bağımsız devletler olarak 1933’te Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti’ni, 1944’te Şarki Türkistan Cumhuriyeti’ni kurduğunu, ancak 1949 devrimiyle birlikte Doğu Türkistan’ın Çin sınırlarına dâhil edildiğini ifade etmiştir. Türkiye’nin 1933 ve 1944’te bölgede kurulan Türk devletlerine destek vermediğini vurgulayan Tınmaz, 1990’a kadar Ankara’nın sadece bazı cüzi destekler sağladığını belirtmiştir.
Salih Tınmaz, 1990-1996 döneminde Türkiye’nin Doğu Türkistan’a aktif destek verdiğini ancak 1998’de alınan bir kararla bu desteğin sessiz bir biçimde sona erdirildiğini kaydetmiştir. Bu kararın, taleplerini yerine getirerek Çin’i tatmin etme maksadıyla alındığını ve uygulandığını açıklayan Tınmaz, Türkiye’nin Pekin’in terörist ilan ettiği dernekleri kapattığını, bağımsızlık yanlısı Uygur Türklerinin ülkeye girişini yasakladığını, yurtdışında kurulan sürgün hükümetlerinin yöneticileri ile görüşmediğini ve Uygur Türklerinin gösterilerini yasakladığını anlatmıştır.
Türkiye-Çin ilişkilerine yön veren yapısal ve konjonktürel değişkenleri sıralayan Tınmaz, Doğu Türkistan meselesinin iki ülke münasebetlerini belirleyen yapısal bir faktöre dönüşebildiğini ifade etmiştir. Salih Tınmaz, Doğu Türkistan’ın Türkiye-Çin ilişkilerinin gelişmesini istemeyen aktörlerce iki ülke arasında bir probleme dönüştürülebildiğini vurgulamıştır.
Seminer programı Salih Tınmaz’ın konuşmasının ardından soru-cevap bölümüyle sona ermiştir.
